Samogłoski bez tajemnic

Są melodią mowy. Ułatwiają naukę czytania i wyrażanie emocji. Chodzi o… samogłoski! To na nich opiera się nasz język. Sprawdź, czy wiesz ile jest samogłosek w języku polskim, skąd się wzięły i jak ćwiczyć poprawną wymowę. Dowiesz się także, jak nauczyć dziecko czytać.

Samogłoski i spółgłoski - charakterystyka

Żeby zrozumieć, czym są samogłoski, warto zacząć od wyjaśnienia bardziej podstawowych pojęć jakie opisują alfabet polski – głoska a litera. Otóż głoska to realny dźwięk mowy, natomiast litera jest jej zapisem na papierze. Głoski w języku polskim dzielą się na dwa rodzaje:

Samogłoski

To dźwięczne głoski. Powstają wyłącznie dzięki użyciu wiązadeł głosowych, a strumień powietrza bez problemowo przepływa przez gardło. Podczas artykulacji samogłosek słychać tylko jedną głoskę. W języku polskim jest osiem samogłosek (a, e, y, i, o, ą, ę oraz u - ó, które wymawiamy tak samo).

Spółgłoski

To głoski, których artykulacja wymaga zamknięcia lub zbliżenia narządów mowy. To powoduje, że przy wymawianiu spółgłoski słychać więcej niż jedną głoskę. Np. wymawiając „b” w rzeczywistości słyszymy dwie głoski „ b” i „e”, wymawiając „m” słyszymy „e” i „m” i tak dalej. Do spółgłosek należą litery alfabetu nie będące samogłoskami, czyli: b, c, ć, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, w, y, z, ż, ź.
Wyróżniamy spółgłoski miękkie, twarde i zmiękczone

Różnice między samogłoskami i spółgłoskami są wbrew pozorom wyraźne. Samogłoski słyszymy lepiej, ponieważ są donośniejsze od spółgłosek. Samogłoski tworzą sylaby (same lub łącznie ze spółgłoskami), a same spółgłoski nie mają takiego zastosowania. Samogłoski charakteryzują się także tym, że podczas ich wymowy szerzej niż w przypadku samogłosek otwiera się jama ustna.

Rodzaje samogłosek - co skrywa alfabet polski?

Samogłoski można podzielić na kilka sposobów.

1. Podział samogłosek ze względu na sposób nacisku na podniebienie miękkie. Wyróżnia się:

  • głoski ustne: a, e, y, i, o
  • głoski nosowe: ą, ę

2. Podział samogłosek ze względu na położenie języka w jamie ustnej.

  • ruch poziomy języka pozwala rozróżnić: głoski przednie (e, ę, i, y), głoskę środkową (a) oraz głoski tylne (ą, o, u (ó))
  • ruch pionowy języka pozwala wyróżnić: głoskę niską (a), głoski średnie (e, ę, o, ą) oraz głoski wysokie (i, y, u)

3. Podział samogłosek ze względu na kształt warg w czasie ich wymawiania.

  • głoski okrągłe: o, ą, u
  • głoski płaskie: i, y, e, ę
  • głoskę obojętną: a


Fonetyka - rola samogłosek

Samogłoski nadają mowie melodyjności. Są nośnikami akcentu - barwy głosu oraz prowadzenia melodyjnego brzmienia. Wybrzmiewają mocniej od spółgłosek dlatego, że podczas artykulacji przepływ powietrza nie jest niczym ograniczany.

Czołowi logopedzi - w tym ekspertka Bogumiła Toczyska – stwierdzają, że samogłoski są niczym nośniki emocji. Dla przykładu: „o” jest wyrazem zaskoczenia, artykułując „u” można wyrazić ekscytację, przeciągnięte „y” wraża wątpliwości, wykrzyczane „a”… może kojarzyć się nawet na kilka sposobów. Ze strachem, agresją lub przyjemnością.

Analiza roli samogłosek ma jeszcze jeden wymiar – samogłoski są niezbędne do dzielenia wyrazów na sylaby. W każdej z sylab musi się bowiem znaleźć chociaż jedna samogłoska. Sylaba otwarta będzie więc zakończona samogłoską (np. każda sylaba w wyrazie ma-te-ma-ty-ka),a w sylaba zamknięta będą ją zawierać wewnątrz (np. w wyrazie trój-kąt).

Co ciekawe, szczególne funkcje pełni także samogłoska „i”

  • Zmiękcza poprzedzającą spółgłoskę (np. w słowie „miara” – „i” zmiękcza spółgłoskę)
  • Może również lub tylko tworzyć sylabę (np. „mina” – „i” zmiękcza i tworzy sylabę; „igła” – „i” wyłącznie tworzy sylabę)


Narządy mowy – jak powstają głoski miękkie, twarde, nosowe i ustne?

Płuca. Wiązadła głosowe, język, języczek. Dziąsła, zęby, wargi, podniebienie twarde i miękkie... wszystko to ma wpływ na dykcję. Dla przykładu: nie da się powiedzieć „mama” czy „brat” bez użycia warg. Jak podają eksperci, są trzy podstawowe narządy, które decydują o sposobie wymowy głosek. Są to:

  • Język. Jego położenie w jamie ustnej wpływa na to, czy głoska wymawiana jest jako twarda czy miękka. Jeśli układa się na płasko, wymawiamy głoski twarde. Z kolei głoski miękkie powstają wtedy, gdy środkowa część języka unoszona jest do góry.
  • Podniebienie miękkie zakończone języczkiem. Ma wypływ na to, czy głoska jest ustna czy nosowa. Podniesione zamyka jamę nosową i artykułowane są głoski ustne. Z kolei opuszczone powoduje, że powietrze wydychane jest również przez nos. Tak tworzą się głoski nosowe, których w języku polskim jest sześć: (ą,ę,m,n,m',ń).
  • Wiązadła głosowe. Wpływają na to, dźwięczność głoski lub jej brak. Przy otwartych wiązadłach artykułujemy przytłumione dźwięki, co brzmi mniej więcej jak szept. Z kolei zamknięte wiązadła powodują, że przeciskające się powietrze zamienia się w drgania. Dźwięk jest wtedy słyszalny bardzo wyraźnie.

Jak prawidłowo wymawiać samogłoski ustne? [ĆWICZENIA DYKCJI]

Każda samogłoska powstaje w skutek ruchów określonych narządów. Jeśli coś szwankuje, wtedy pojawiają się problemy z artykulacją, a mowa staje się niezrozumiała. Dlatego tak ważne są ćwiczenia dykcji. Sprawdź, jak udoskonalić swoją mowę.

Podstawowa zasada dotycząca wymowy każdej z samogłosek: podniebienie miękkie powinno przylegać do tylnej ściany gardła. Inaczej głoska będzie miała nosowe zabarwienie.

SAMOGŁOSKA A

Chcąc poprawnie wymówić „A” należy opuścić żuchwę i rozchylić usta. Górne zęby będą lekko odsłonięte, nie powinno się rozciągać ust na boki. Warto też zwrócić uwagę na to, by język był leżał swobodnie w jamie ustnej. Czubek nie powinien tym samym naciskać siekaczy, ale lekko się o nie opierać.

SAMOGŁOSKA E

Tę samogłoskę wymawiamy mając żuchwę otwartą mniej więcej w połowie tak szeroko, jak w przypadku wymowy samogłoski „a”. Zęby powinny być lekko odsłonięte, a kąciki ust powinny układać się tak, jak w uśmiechu. Środkowa część języka powinna lekko unosić się ku górze i delikatnie napierać na nasadę dolnych siekaczy.

SAMOGŁOSKA I

Przede wszystkim należy spłaszczyć i szeroko rozciągnąć wargi. Żuchwa powinna mieć niewielkie rozwarci, a język powinien być wysunięty do przodu bardziej, niż w przypadku innych samogłosek, a jego środkowa część powinna być wyraźnie podniesiona do góry. Czubek języka powinien mocno napierać na nasadę zębów dolnej części szczęki.

SAMOGŁOSKA O

Należy zaokrąglić wargi i lekko wysunąć je do przodu. To coś na kształt słynnego „dziubka” z tą różnicą, że usta powinny być otwarte. Wymawiając „O” tylna część języka powinna się nieco unieść, ale jego czubek powinien zostać na dole jamy ustnej.

SAMOGŁOSKA U

Wargi – podobnie jak w przypadku samogłoski „o” – powinny zostać mocno ściągnięte. Należy jednak je wysunąć bardziej, niemal jak przy gwizdaniu. Z kolei język powinien być wycofany, a jego tylna część silnie uniesiona.

SAMOGŁOSKA Y

Wymawiając samogłoskę „y” należy zbliżyć do siebie szczęki i spłaszczyć wargi – ale nie tak mocno jak w przypadku samogłoski „i”. Środkowa część języka powinna być podniesiona do góry.

Typowe problemy z głoskami nosowymi

Badania laryngologów wskazują, że spora część Polaków ma problemy z prawidłową wymową samogłosek nosowych, „ą” i „ę”. Wyróżniają trzy typowe sytuacje:

  • kiedy „ę” jest na końcu wyrazu. W takim wypadku „ę” traci nosowe brzmienie i jest wymawiane tak samo jak „e”. I tym samym zamiast „robię” lub myślę” wymawiane jest jako „robie” lub „myśle”
  • kiedy przed spółgłoskami, takimi jak: p, b, d, t, c, dz, cz, dż, ć, dź, k, g samogłoska nosowa rozbija się na samogłoskę ustną i jakąś spółgłoskę nosową, np. m, n, ń. Dlatego zamiast „kępa” czy „ząb” wymawiane są „kempa” i „zomp”.
  • kiedy przed spółgłoskami l i ł samogłoski ą i ę tracą nosowość. Wyrazy takie, jak: „zaczął” czy „wziął” wymawiane są jako „zaczoł” i „wzioł”.

Skąd się wzięły głoski nosowe?

Polski alfabet [HISTORIA]

Pojawienie się głosek nosowych w języku polskim szczegółowo wyjaśnił profesor Jan Miodek. Okazuje się, że to… prasłowiańska pozostałość, XIV-wiecznej polszczyzny. W prasłowiańskim istniało „ę” i „o” nosowe i we współczesnym języku polskim jest „ę” i „o” nosowe, jednak zapisywane jako „ą”. W wyrazach takich jak wąs, kąsać, mimo że wyraźnie słyszymy „o” [wons, konsać], piszemy „a” z ogonkiem.

Prof. Miodek wskazał tym samym, że większość ludów słowiańskich uprościła swój język i zamieniła głoski nosowe, na ustne. Nie zapowiada się jednak, żeby stało się tak i w języku polskim. Dziś – głównie przez edukację szkolną i media – większość Polaków artykułuje głoski nosowe. Wyjątkiem mogą być mieszkańcy niektórych regionów czy osoby z problemami wymowy.

Historia samogłosek

JAK NAUCZYĆ DZIECKO CZYTAĆ? GŁOSKOWANIE TO PODSTAWA!

Czytanie to frajda. Rozwija ciekawość świata, pobudza kreatywność, rozwija wiedzę i zainteresowania. Dzieciaki uwielbiają słuchać historii. A w końcu przychodzi czas, kiedy powinny zacząć czytać samodzielnie. Ale jak je tego nauczyć?

Eksperci przekonują, że naukę czytania należy zacząć od samogłosek, najlepiej w czwartym roku życia – choć dzieci dwujęzyczne powinny zacząć naukę czytania szybciej, by nauczyły się ich prawidłowego brzmienia. Szczególnie samogłosek nosowych.

Rozpoznawanie samogłosek przez dzieci jest także prostsze, niż rozpoznawanie samogłosek. Wybrzmiewają prosto i nie łączą się z innymi głoskami. Nie wprowadza to zamieszania. Jak wszystkiego, naukę czytania warto prowadzić w formie zabawy. Na przykład:Usiądźcie razem przed lustrem i bawcie się w robienie min. Niech dziecko Cię naśladuje. Wydymaj wargi, ściągaj usta, wymawiaj samogłoski. Maluch będzie się świetnie bawić i podświadomie uczyć.

Powoli do zabawy wprowadzaj obraz graficzny samogłosek. Idealnie, jeśli maluch będzie się bawić literkami. Świetnie sprawdzą się drewniane tabliczki z wyżłobionymi samogłoskami. Usypujcie w nich cukier, maluch niech wodzi po żłobieniach paluszkami lub turla kulkę. W ten sposób szybciej zapamięta zapis literek. To także dobry sposób nauki czytania spółgłosek.

Nauka czytania spółgłosek będzie trudniejsza, ponieważ to głoski które nie wybrzmiewają samodzielnie. Maluch nie potrafi jeszcze na tyle analizować składni słowa, by móc je bez problemu rozróżniać. Błędem jest tłumaczenie podopiecznemu, że spółgłoski wybrzmiewają razem z „y”, np. „szy”, „fy”, „my”. W umyśle dziecka wyraz „szafa” brzmi jak „sz-a-f-a”, a nie tak, jak go uczą rodzice, czyli „szy-a-fy-a”. Podczas próby złożenia głosek w jeden wyraz, dzieci plączą się i wychodzi im szyyyyaaafyyyaaa. Żeby nauczyć dziecko spółgłosek, warto bawić się z nim w wyrazy dźwiękonaśladowcze (np. leci pszczoła: zzzzzzzzzzzzzz, pędzi motor: rrrrrrrrr, szumi las: szszszszszsz).

Kolejnym etapem nauki czytania jest głoskowanie. Na początku warto pamiętać o trzech podstawowych zasadach;

  • zaczynać głosowanie od krótkich słów ( ul, do, na, mi) stopniowo wydłużając je o kolejne głoski (pies, domek, kotek itp.)
  • głoskować słowa o prostej wymowie. Takich, których wymowa jest zgodna z pisownią. Bez „dz”, „sz” itp.
  • krótkiej i wyraźnej wymowie. Czyli artykułować „t”, „m” lub „p” zamiast „ty”, „my”, „py”.

Kiedy maluch opanuje głoskowanie można przejść do pracy z książeczką do nauki czytania. Sposobów jest mnóstwo i część maluchów samodzielnie wybiera najodpowiedniejszą metodę nauki. W przeciwnym razie warto sięgnąć po jedną ze sprawdzonych metod, jak np. „ślizgania się”. Metoda "ślizgania się" z litery na literę polega na wydłużaniu tych głosek, które można wydłużać, gdyż nie zmieniają one swojego brzmienia. Są to samogłoski: a, o, u, e, i, y oraz spółgłoski: „r”, „m”, „n”, „f”, „w”, „s”, „z”, „ś”, „ź”, „sz”, „ż”, „ch”. Maluch będzie miał dzięki temu czas na rozpoznanie następnych liter. Spokojnie – w miarę postępów nauki czytania, czas wydłużania tych głosek będzie się stopniowo zmniejszał, a dziecko będzie czytać płynniej.

Ciekawostki

W środku wyrazu samogłoski nosowe mogą być wymawiane wyłącznie przed spółgłoskami w, f, s, z, sz, ż, ś, ź, ch, np. wąwóz, więzy, mężny, węch.

Włoska góra Circeo, jeszcze jakiś czas temu nosiła nazwę Aeaea, czyli z pięciu samogłosek pod rząd.. Do pozostałych lokalizacji na świecie, w których znajdziemy nazwy składające się z samych samogłosek zaliczymy Aiea na Hawajach oraz Eiao na Wyspach Marquise.

Samogłoski nosowe nie występują w wielu językach. Poza polskim słychać je także w języku kaszubskim, Indian nawaho, francuskim i portugalskim.